Bij de dramatische dood van Ella Vogelaar. Hoe de media-schandpaal tot wanshoopsdaden leidt

0
382

Voormalig minister Ella Vogelaar is gestorven. Wat het nog triester maakt: ze heeft zelf een einde aan haar leven gemaakt, na jarenlang last te hebben gehad van zware depressies. Bij het lezen van zo’n bericht word ik overvallen door een gevoel van schaamte. Ik ben nog steeds een idealist en ik wil en hoop de wereld een stukje beter te maken. Aangenamer voor iedereen. Ik kan mij niet aan de indruk onttrekken dat Ella Vogelaar ‘afgemaakt’ is voor het oog van heel Nederland en dat zij daar nooit meer overheen is gekomen. Terwijl zij juist bezig was om bepaalde woongebieden in Nederland leefbaarder te maken; we kennen allemaal nog wel het begrip ‘Vogelaarwijken’. En hoewel ik nooit op Ella heb gestemd en ook niet op haar partij, voel ik met haar en haar nabestaanden mee. We hebben met al onze (a)sociale media, al ons YOLO-gedoe en het idee van ‘je moet maar tegen een stootje kunnen’ een schaamtecultuur gecreëerd.

Naakt
Twee tieners zijn deze week door de rechter veroordeeld omdat zij in 2017 een naaktfoto verspreidden van een 14-jarige jongen uit Enschede. De jongen, Onur, pleegde zelfmoord op de dag dat de foto op sociale media terechtkwam. De rechter benadrukt dat de impact van het plaatsen van (naakt)foto’s vaak wordt onderschat. Slachtoffers ervaren het als een zware persoonlijke vernedering en soms aantasting van de familie-eer. Zeker als het zogenaamde taboe-onderwerpen zijn binnen een bepaald milieu, in dit geval waarschijnlijk islamitisch. Denk aan voorhuwelijkse seks, naaktheid, alcohol en relaties met westerse mensen. Maar niet alleen daar is schaamtecultuur.

Schuld en schaamte
De Amerikaanse sociologe Ruth Benedict introduceerde in 1946 het onderscheid tussen schuldcultuur en schaamtecultuur. De westerse cultuur was altijd zo dat we ons persoonlijk schuldig voelen als we iets fout doen. Door toe te geven en te herstellen, en vooral de waarheid te spreken, kunnen we die schuld weer kwijtraken. Dit geldt zeker in christelijke kringen, schuldbelijdenis is daar een onderdeel van, onder het motto: ‘de mens wikt, God beschikt’. Maar hoe meer taboe-onderwerpen er zijn in een bepaalde gemeenschap (alle orthodoxe religies incluis) hoe meer schaamte ook.

Harakiri
Oosterse culturen, zoals de Japanse, waren altijd al veel meer gebaseerd op eer en schaamte, om de naam die de persoon, familie of groep. Harmonie en respect zijn belangrijker dan de schuldvraag zelf. Gezichtsverlies moet te allen tijde worden voorkomen. Soms betekende dat zelfs dat zelfmoord te verkiezen was boven het leven in schande. Harakiri (man valt in het zwaard) in het Japans.

Menselijk
Charles Darwin noemde schaamte de meest menselijke emotie. Iedereen heeft het weleens: een pijnlijke, negatieve ervaring van ‘afgaan’. Je voelt je minderwaardig. Je voelt je buitengesloten. Je wilt wel door de grond zakken. Het is de blik van anderen die je confronteert met de waardeloze persoon die je bent op dat moment. Blozen is de lichamelijk uiting van die schaamte. Het heet niet voor niets ‘met het schaamrood op de kaken’. Het is ons door de natuur gegeven om anderen te laten zien dat we schuld bekennen en iemand die bloost wordt dan ook meestal als betrouwbaar erkend door de groep.

Digischandpaal
Nu de communicatie veel meer digitaal geschiedt, vervalt de blooscomponent en kennen we het verschijnsel van de reaguurder die anoniem de vreselijkste beledigingen het internet op slingert, soms zelfs gepaard gaand met gênante foto’s en filmpjes van degene die hij of zij wil affikken. De schandpaal van de 21ste eeuw. Er bestaan zelfs ‘revenge porn’-sites, waarop gefrustreerde heren en dames hun exen voor schut kunnen zetten met eerder in vertrouwen gemaakte pikante beelden. De sporen op het internet beklijven ‘beter’ dan die van de Middeleeuwse schandpaal: ze blijven langer hangen, worden uitgebreider becommentarieerd, ja zelfs wereldwijd. En dus kennen we anno 2019 begrippen als bodyshaming, fatshaming, momshaming en in politiek correctere kringen: vliegschaamte, vleesschaamte en zelfs kinderschaamte.

Alleen het idee al
Het nut van schaamte mag in evolutionaire en sociale zin goed te verklaren zijn, toch kunnen mensen er op individueel niveau veel last van hebben. Iemand die zich permanent en hevig schaamt of voelt ‘afgaan’, gaat daaronder gebukt. Het risico op depressie, slaapproblemen en/of isolatie neemt dan toe. Zelfs alleen al de angst om op sociale media voor schut te gaan, kan fataal aflopen. De 16-jarige Britse Phoebe Connop deelde een bewerkte foto van zichzelf in een privégesprek, maar die kwam uiteindelijk op internet terecht. Ze was zo bang voor de reacties, dat ze zichzelf van het leven beroofde. De eenling versus de groep: dat is voor niemand houdbaar op den duur. Pestcultuur op bepaalde werkvloeren leidt tot gruwelijk veel ellende.

Toxisch
Er is ook de zogenaamde toxische schaamte, die ik zelf altijd ‘omgedraaide schaamte’ noem en die vooral voorkomt bij mensen die (seksueel) misbruikt zijn. Niet de dader schaamt zich dan, maar het slachtoffer. Maar daar gaat het vandaag nu eens niet over.

Necrologie
Vandaag lees ik in necrologieën dat Ella Vogelaar een betrokken politicus was en een warme vrouw. Maar zij was niet alleen te kakken gezet voor het oog van de hele wereld middels een beschamend ‘interview’ op GeenStijl en op veel weerstand gestuit bij politiek rechts (waarbij ook al niet zulke beschaafde termen vielen): nee, ook haar eigen partij liet haar als een blok vallen. Dat laatste: het gevoel van door niemand meer gesteund te worden is mijns inziens het meest destructief voor iemands ‘eigenwaarde’. Ella Vogelaar is 69 jaar geworden.

Denk jij aan zelfmoord of maak je je zorgen om iemand anders? Bel 0900-0113 of chat via 113.nl.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here